Đất đai - Dự án

Giải quyết tranh chấp đất đai: Hòa giải, thẩm quyền và hồ sơ 2026

Tranh chấp đất đai thường phát sinh từ ranh giới, nguồn gốc sử dụng đất, quyền sử dụng đất hoặc tài sản gắn liền với đất. Khi phát sinh mâu thuẫn, điều quan trọng là xác định đúng loại tranh chấp, tập hợp chứng cứ ngay từ đầu và đi theo đúng trình tự của pháp luật đang có hiệu lực.

Bài viết này cập nhật theo Luật Đất đai 2024. Nội dung mang tính tham khảo chung; việc lựa chọn cơ quan giải quyết cần được đối chiếu với hồ sơ, nguồn gốc đất và yêu cầu cụ thể của từng vụ việc.

1. Xác định đúng nội dung tranh chấp

Trước khi nộp đơn, các bên nên mô tả rõ mình đang tranh chấp điều gì: ai có quyền sử dụng thửa đất, ranh giới và diện tích sử dụng, hay quyền phát sinh từ hợp đồng chuyển nhượng, đặt cọc, thừa kế hoặc tài sản chung. Cách xác định này ảnh hưởng trực tiếp đến chứng cứ cần nộp và hướng giải quyết.

Ví dụ, tranh chấp về đặt cọc mua đất có thể cần xem xét các cam kết trong hợp đồng và chứng từ thanh toán. Bạn có thể tham khảo thêm bài tư vấn giải quyết tranh chấp hợp đồng đặt cọc.

2. Hòa giải tại UBND cấp xã là bước cần thực hiện

Điều 235 Luật Đất đai 2024 khuyến khích các bên tự hòa giải hoặc hòa giải theo cơ chế phù hợp. Trước khi cơ quan nhà nước có thẩm quyền giải quyết tranh chấp theo Điều 236, các bên tranh chấp phải thực hiện hòa giải tại UBND cấp xã nơi có đất tranh chấp.

Sau khi nhận đơn, Chủ tịch UBND cấp xã thành lập Hội đồng hòa giải tranh chấp đất đai. Việc hòa giải được thực hiện trong thời hạn không quá 30 ngày kể từ ngày nhận được đơn. Kết quả phải được lập thành biên bản; biên bản thể hiện hòa giải thành hoặc không thành và được gửi cho các bên.

3. Chuẩn bị hồ sơ và chứng cứ trước buổi hòa giải

Không nên chỉ nêu yêu cầu bằng lời. Mỗi bên nên chuẩn bị bản sao và bản gốc để đối chiếu khi cần, gồm:

  • Giấy chứng nhận hoặc giấy tờ về quyền sử dụng đất, nếu có;
  • Thông tin thửa đất, trích lục, sơ đồ, mốc giới hoặc tài liệu đo đạc đang lưu giữ;
  • Giấy tờ về nguồn gốc, quá trình quản lý và sử dụng đất;
  • Hợp đồng chuyển nhượng, tặng cho, thừa kế, đặt cọc; chứng từ thanh toán liên quan;
  • Ảnh hiện trạng, tin nhắn, văn bản làm việc, lời khai của người biết rõ quá trình sử dụng đất (nếu phù hợp).

Chứng cứ cần được sắp xếp theo thời gian và ghi rõ mục đích chứng minh. Không tự ý dịch chuyển mốc giới hoặc thay đổi hiện trạng chỉ để tạo lợi thế trong tranh chấp.

4. Hòa giải thành thì cần lưu ý gì?

Nếu các bên đạt được thỏa thuận, cần đọc kỹ biên bản trước khi ký: vị trí, diện tích, ranh giới, nghĩa vụ thực hiện và thời điểm bàn giao phải được ghi nhận rõ. Trường hợp hòa giải thành làm thay đổi hiện trạng về ranh giới, diện tích hoặc người sử dụng đất, Luật Đất đai 2024 quy định các bên phải gửi văn bản công nhận kết quả hòa giải thành đến cơ quan có thẩm quyền trong 30 ngày làm việc để thực hiện đăng ký, cấp Giấy chứng nhận theo quy định.

5. Hòa giải không thành: thẩm quyền của Tòa án

Theo khoản 1 Điều 236 Luật Đất đai 2024, tranh chấp mà một trong các bên có Giấy chứng nhận hoặc có một trong các loại giấy tờ quy định tại Điều 137, cũng như tranh chấp về tài sản gắn liền với đất, thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án.

Khi chuẩn bị hồ sơ khởi kiện, cần xác định yêu cầu cụ thể, tài liệu chứng minh và biên bản hòa giải tại UBND cấp xã. Thủ tục tố tụng, án phí, thời hạn và quyền kháng cáo phụ thuộc vào loại yêu cầu và hồ sơ thực tế; không nên áp một mốc thời gian chung cho mọi vụ việc.

6. Trường hợp không có Giấy chứng nhận hoặc giấy tờ theo Điều 137

Khoản 2 Điều 236 cho phép các bên lựa chọn một trong hai hình thức: yêu cầu UBND cấp có thẩm quyền giải quyết hoặc khởi kiện tại Tòa án có thẩm quyền theo pháp luật tố tụng dân sự.

Nếu chọn UBND, thẩm quyền phụ thuộc vào chủ thể tranh chấp. Tranh chấp giữa hộ gia đình, cá nhân, cộng đồng dân cư với nhau do Chủ tịch UBND cấp huyện giải quyết. Khi một bên là tổ chức, tổ chức tôn giáo, người gốc Việt Nam định cư ở nước ngoài hoặc tổ chức kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài, Chủ tịch UBND cấp tỉnh giải quyết. Việc lựa chọn cần được cân nhắc trên chứng cứ và mục tiêu giải quyết, không nên nộp đơn cùng lúc đến nhiều nơi.

7. Sau quyết định của UBND có thể làm gì?

Với hướng giải quyết tại UBND, Điều 236 quy định thời hạn 30 ngày kể từ khi nhận quyết định để khởi kiện tại Tòa án theo tố tụng hành chính hoặc khiếu nại theo từng trường hợp. Việc đánh giá đường đi tiếp theo cần dựa trên quyết định đã nhận, chủ thể ban hành và căn cứ của khiếu nại hoặc khởi kiện.

8. Những sai lầm dễ làm vụ việc phức tạp hơn

  • Bỏ qua hòa giải tại UBND cấp xã khi đây là bước bắt buộc đối với tranh chấp đất đai thuộc Điều 236;
  • Nộp hồ sơ nhưng không ghi rõ yêu cầu hoặc không đính kèm chứng cứ theo trình tự thời gian;
  • Chỉ dựa vào lời nói, không thu thập giấy tờ về nguồn gốc và quá trình sử dụng đất;
  • Tự ý xây dựng, san lấp, di chuyển mốc giới hoặc chuyển nhượng trong khi ranh giới đang tranh chấp;
  • Nhầm lẫn tranh chấp quyền sử dụng đất với tranh chấp phát sinh từ giao dịch dân sự.

9. Lưu ý khi tranh chấp phát sinh từ giao dịch mua bán đất

Với giao dịch mua bán, hồ sơ thường cần làm rõ tình trạng pháp lý, việc công chứng, thanh toán và đăng ký biến động. Xem thêm thủ tục mua bán đất: hồ sơ, công chứng, thuế phí và sang tên để rà soát các tài liệu liên quan.

10. Kết luận

Hòa giải tại UBND cấp xã là mốc thủ tục quan trọng. Sau đó, thẩm quyền giải quyết phụ thuộc chủ yếu vào giấy tờ về quyền sử dụng đất, loại tranh chấp và chủ thể liên quan. Chuẩn bị chứng cứ đầy đủ từ đầu giúp các bên có cơ sở lựa chọn phương án phù hợp và giảm rủi ro kéo dài vụ việc.

Căn cứ tham khảo

Luật sư Phạm Xuân Dương

Dịch vụ khác

Chậm sang tên sổ đỏ năm 2026: Thời hạn đăng ký và mức phạt cần biết

Cập nhật ngày 19/10/2026. Sau khi mua, nhận tặng cho hoặc nhận thừa kế đất, nhiều người giữ hợp đồng và Giấy chứng nhận nhưng trì hoãn thủ tục sang tên. Để tránh phát sinh tranh chấp và bị xử phạt, cần xác định đúng thời hạn đăng...
Xem chi tiết

Mua căn hộ chung cư đã có sổ hồng: 10 nội dung phải kiểm tra trước khi đặt cọc

Mua căn hộ chung cư đã có sổ hồng: 10 nội dung phải kiểm tra trước khi đặt cọc

Cập nhật ngày 04/08/2026 – Luật sư Phạm Xuân Dương. Trả lời ngắn: Căn hộ đã có Giấy chứng nhận vẫn cần được thẩm tra trước khi đặt cọc. Người mua phải kiểm tra bản gốc giấy chứng nhận, người có quyền bán, tình trạng hôn nhân,...
Xem chi tiết

Nghị định 296/2026 về đăng ký doanh nghiệp: 7 việc cần rà soát

Nghị định 296/2026 về đăng ký doanh nghiệp: 7 việc cần rà soát

Cập nhật ngày 30/7/2026 – Luật sư Phạm Xuân Dương Nghị định 296/2026/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 23/7/2026, sửa đổi một số quy định của Nghị định 168/2025/NĐ-CP về đăng ký doanh nghiệp. Điểm doanh nghiệp cần quan tâm không chỉ là thủ...
Xem chi tiết